Από το Ζεμενό ως το Κορύκειον Άντρο και τη Λιάκουρα , απ’ την κοιλάδα του Πλειστού (κάτω στα πόδια της Αράχωβας) ως τους Δελφούς , η περιοχή είναι γεμάτη με αρχαίες μνήμες , απ’ τις πιο βαθύριζες της Ελληνικής Ιστορίας. Με βάση την τόσο μεγάλη ιστορία και όλες τις μακροτάξιδες ιστορικές διαδρομες δεν μενεί παρά η αρχαιολογική σκαπάνη και η ουσιαστική έρευνα να αποκαλύψουν την πραγματική ταυτότητα των άφανων αυτών πολύτιμων ιστορικών μνημείων Ας εξετάσουμε πιο συγκεκριμένα τα μνημεία αυτά : 1.ανατολικά της Αράχωβας, στη θεσή "Πάνια" , τοποθετείται κατά μια άποψη η αρχαιότατη πόλη Κυπάρισσος. Από το χάρτη της Ελλάδος του Άνθιμου Γαζή με τα αρχαία και νέα ονόματα πόλεων , που εκδόθηκε στα 1810, η Κυπάρρισσος τοποθετείται μεταξύ Αράχωβας Δελφών.

Αν κάνουμε μία ιστορική πλοόγηση η Κυπάρισσος αναφέρεται από τον Όμηρο , από τον αρχαίο ιστορικό Παυσανία (2ος μ.Χ αι.) και το Στράβωνα (67 π.Χ.-23 μ.Χ) κατ' αυτον η Κυπάρισσος “κώμη υπό τη Λυκώρεια” , πήρε το ονομά της ή από το ομώνυμο δέντρο το οποίο υπήρχε σε αυθονία στον τόπο ή κατά μία αλλη επίσης διαδεδομένη ετοιμολογία από τον Κυπάρισσο, τον αδελφό του Ορχομενού και γιό του βασιλιά Μινύα. 

Τέλος από τον Ευστάθιο το αρχαίο όνομα της πόλης ήταν Έραννα, αργότερα ονομάστηκε Απολλονιά και έπειτα επικράτησε το νέο πια Κυπάρισσος. Η τόσο συχνη μετονομασία των πόλεων δικαιολογειται διότι ηταν πολύ συνηθισμενή στην αρχαιότητα.

Η Κυπάρισσος όπως και πολλές άλλες πόλεις του Παρνασσού, θεωρείται αποικία των Κρητών , αυτό πιστοποιείται από το όνομα Έραννα που συναντάται και σε αρχαία πόλη της Κρήτης . 

Όταν το 1911 μετέφεραν το νερό της Πάνιας στην Αράχωβα, στο κατασκευαζόμενο υδραγωγείο βρέθηκαν ίχνη αρχαίου υδραγωγείου δηλαδή πήλινοι σωλήνες και κεραμικές δεξαμενές. Βρέθηκαν επίσης πιθάρια, λάγυνοι και τάφοι. Στα 1990 αποτοιχίστηκε από το εκκλησάκι της Παναγιωτούς (στην περιοχή "Πάνια") αρχαία επιτύμβια στήλη που βρίσκεται στο μουσείο των Δελφών.
Κατά μια άλλη άποψη (πηγή απο βιβλίο του Στάθη Ασημάκη Αράχωβα Τοπωνυμιογλωσσικά ) η αρχαία πόλη που ήταν χτισμένη στην τοποθεσία "Πάνια" δεν ονομαζόταν Κυπάρισσος αλλά Υάμπολις. Σύμφωνα με την ίδια άποψη η Κυπάρισσος ήταν αρχαία παραθαλάσσια πόλη που τοποθετείται στην περιοχή της σημερινής Αντίκυρας και επομένως η ταύτισή της με την Υάμπολη οφείλεται σε παρερμηνεία των σχολιαστών. Την άποψη αυτή ενισχύει και το γεγονός ότι δίπλα στη σημερινή θέση Πάνια βρίσκεται η τοποθεσία Ούμπουλη, που ίσως είναι παραφθορά της αρχαίας ονομασίας Υάμπολις. Γύρω απ’ την πηγή Χτιριαρού, στη δυτική πλευρά της Αράχωβας, τοποθετείται η αρχαία πόλη Ανεμώρεια ή Ανεμώλεια.